Kỳ 3: Chuyển giao công nghệ: Từ “mua được” đến “làm chủ được”

Diễn đàn
18/02/2026 15:15
Trong nhiều năm, khi bàn đến chuyển giao công nghệ tại Việt Nam, cách tiếp cận phổ biến vẫn mang nặng tư duy giao dịch - mua thiết bị, mua dây chuyền, mua bản quyền, kèm theo các gói đào tạo ngắn hạn. Công nghệ, theo đó, được xem như một loại tài sản có thể “đóng gói” và chuyển dịch thông qua hợp đồng thương mại. Cách hiểu này không hoàn toàn sai, nhưng đã giản lược hóa bản chất của công nghệ.
aa
Kỳ 1: Khi chiến lược khoa học & công nghệ bước ra khỏi văn kiện Kỳ 2: Đầu tư không tự động biến thành năng lực nội sinh Từ chuyển đổi số phong trào đến kiến tạo năng lực công nghệ quốc gia

Những điểm nghẽn cấu trúc

Kinh nghiệm của các quốc gia công nghiệp hóa thành công cho thấy, công nghệ không chỉ nằm ở máy móc hay bản vẽ kỹ thuật, mà nằm sâu trong tri thức vận hành, năng lực cải tiến và khả năng thích nghi với những điều kiện luôn thay đổi. Do đó, điểm kết thúc của chuyển giao không phải là ngày nghiệm thu công trình, mà là thời điểm bên tiếp nhận có thể tự mình làm chủ, điều chỉnh và phát triển tiếp công nghệ đó.

Thực tiễn tại Việt Nam bộc lộ một nghịch lý quen thuộc, không ít công trình, dự án quy mô lớn sở hữu thiết bị hiện đại, nhưng sau một thời gian vận hành, việc bảo trì phức tạp, nâng cấp hệ thống hay xử lý sự cố bất thường vẫn phải trông cậy vào chuyên gia nước ngoài. Công nghệ hiện diện về mặt vật chất, song năng lực công nghệ lại chưa kịp tích lũy trong con người và tổ chức.

Ví dụ, các ngành hạ tầng như điện lực và dầu khí là nơi quá trình chuyển giao công nghệ diễn ra sớm, quy mô lớn và liên tục. Chính vì vậy, đây cũng là “tấm gương soi” rõ nét những điểm nghẽn mang tính cấu trúc.

Trong ngành điện lực, nhiều dự án nguồn và lưới điện lớn được triển khai với sự tham gia của các nhà thầu và nhà cung cấp công nghệ quốc tế. Ở giai đoạn đầu, việc tiếp nhận công nghệ chủ yếu tập trung vào vận hành an toàn và ổn định, ít đặt trọng tâm vào làm chủ sâu. Theo ghi nhận của báo chí chuyên ngành tại các hội thảo kỹ thuật của Tập đoàn Điện lực Việt Nam, phải sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, đội ngũ kỹ sư trong nước mới từng bước đảm nhận được các khâu phân tích sự cố, tối ưu vận hành và cải tiến kỹ thuật, những phần việc trước đó phụ thuộc lớn vào tư vấn nước ngoài.

Kỳ 3: Chuyển giao công nghệ: Từ “mua được” đến “làm chủ được”
Các ngành hạ tầng như điện lực và dầu khí là nơi quá trình chuyển giao công nghệ diễn ra sớm, quy mô lớn và liên tục

Ngành dầu khí cho thấy một bức tranh tương tự, nhưng ở mức độ phức tạp hơn. Các dự án thăm dò, khai thác và chế biến dầu khí đòi hỏi công nghệ cao, tiêu chuẩn nghiêm ngặt và rủi ro lớn. Trong giai đoạn đầu, nhiều liên doanh dầu khí vận hành theo mô hình “công nghệ ngoại - nhân lực nội”, trong đó tri thức cốt lõi tập trung ở phía đối tác nước ngoài. Chỉ khi Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (nay là Tập đoàn Công nghiệp Năng lượng Quốc gia) chủ động cử kỹ sư tham gia sâu vào các khâu thiết kế, giám sát và tối ưu công nghệ, quá trình tích lũy năng lực mới diễn ra rõ rệt.

Kỳ 3: Chuyển giao công nghệ: Từ “mua được” đến “làm chủ được”
Mỏ Đại Hùng 1

Từ hai ngành này, có thể nhận diện ba điểm nghẽn phổ biến.

Thứ nhất là năng lực hấp thụ công nghệ của tổ chức. Nhiều doanh nghiệp và đơn vị vận hành ưu tiên mục tiêu ổn định, an toàn - điều hoàn toàn chính đáng - nhưng lại dè dặt trong việc cho phép thử nghiệm, cải tiến hoặc “đi chệch” khỏi quy trình chuẩn. Khi không gian học hỏi bị thu hẹp, chuyển giao dễ dừng lại ở mức sao chép.

Thứ hai là thiếu lực lượng trung gian công nghệ. Đây là những người vừa đủ sâu về kỹ thuật để trao đổi với chuyên gia quốc tế, vừa đủ hiểu thực tiễn vận hành trong nước để điều chỉnh công nghệ cho phù hợp. Khoảng trống này khiến tri thức công nghệ bị “kẹt” giữa hai phía, không lan tỏa được vào hệ thống.

Thứ ba là khung thể chế và tiêu chuẩn. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp nội địa không thể tham gia sâu hơn vào chuỗi công nghệ cao vì không đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn và sở hữu trí tuệ. Khi không thể đứng cùng “mặt bằng luật chơi”, chuyển giao tất yếu chỉ dừng ở mức hạn chế.

Từ chuyển giao thụ động sang đồng phát triển công nghệ

Dẫu vậy, thực tiễn cũng cho thấy những hướng đi khác, nơi chuyển giao công nghệ không còn là quá trình thụ động, mà trở thành đồng phát triển. Điểm chung của các trường hợp này là sự thay đổi vai trò của bên tiếp nhận, từ người vận hành sang người tham gia sáng tạo.

Trong lĩnh vực điện - điện tử, theo ghi nhận của báo chí tại các diễn đàn công nghiệp hỗ trợ, các trung tâm R&D của Samsung Vietnam tại Việt Nam đã từng bước giao cho đội ngũ kỹ sư trong nước các bài toán thiết kế, tối ưu hóa và thử nghiệm. Việc này buộc phía Việt Nam phải đầu tư nghiêm túc cho năng lực nghiên cứu, chấp nhận sai sót trong quá trình học hỏi, nhưng đổi lại là sự tích lũy tri thức công nghệ thực chất.

Kỳ 3: Chuyển giao công nghệ: Từ “mua được” đến “làm chủ được”

Trong ngành dầu khí, việc tham gia sâu hơn vào các khâu nghiên cứu địa chất, mô phỏng khai thác và tối ưu vận hành mỏ đã giúp đội ngũ kỹ sư trong nước từng bước làm chủ những công nghệ phức tạp, thay vì chỉ vận hành theo “công thức có sẵn”. Đây là quá trình chậm, tốn kém và không ít rủi ro, nhưng là con đường duy nhất để công nghệ trở thành năng lực nội sinh.

Bài học chung rút ra từ các lĩnh vực này là chuyển giao công nghệ chỉ có ý nghĩa khi gắn với quyền tham gia sáng tạo và nghĩa vụ học tập lâu dài. Công nghệ không thể “nhận một lần cho xong”, mà phải được hấp thụ, thử thách và cải tiến liên tục trong thực tiễn sản xuất.

Kỳ 3 khép lại ở đây, với một nhận định mang tính bản lề, nếu chuyển giao công nghệ là một quá trình học tập dài hạn, thì doanh nghiệp nội địa chính là chủ thể trung tâm của quá trình đó. Vai trò, trách nhiệm và những lựa chọn chiến lược của doanh nghiệp sẽ là trọng tâm phân tích trong Kỳ 4 tiếp theo.

Cường độ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển

Một trong những chỉ báo thường được sử dụng để soi mức độ ưu tiên của một nền kinh tế đối với khoa học công nghệ là tỷ lệ chi cho nghiên cứu và phát triển (Research and Development - R&D) so với tổng sản phẩm trong nước (Gross Domestic Product - GDP), dù bản thân chỉ số này không phản ánh trọn vẹn chất lượng của đổi mới. Theo các báo cáo so sánh quốc tế của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organisation for Economic Co-operation and Development - OECD), tỷ lệ R&D/GDP của Việt Nam trong những năm gần đây vào khoảng 0,43%. Con số này cho thấy một xu hướng cải thiện so với giai đoạn đầu thập niên 2010, song vẫn thấp hơn đáng kể so với mức trung bình của OECD, hiện dao động quanh 2,6 - 2,7% GDP. Trong khi đó, các quốc gia dẫn đầu về công nghệ như Hàn Quốc hay Israel duy trì mức đầu tư cho R&D ở ngưỡng 5 - 6% GDP trong nhiều thập kỷ liên tiếp, coi đây là chi phí bắt buộc chứ không phải lựa chọn chính sách ngắn hạn.

(Xem tiếp Kỳ 4: Doanh nghiệp nội địa - trụ cột của năng lực công nghệ”)

Ngân Hà

Tudonghoangaynay.vn
tan-hoang-minh
Tin bài khác
Tử vi vòng quay công nghệ ngày 19/11/2026: Tuổi Thìn vận trình khởi sắc, tuổi Mùi cần thận trọng

Tử vi vòng quay công nghệ ngày 19/11/2026: Tuổi Thìn vận trình khởi sắc, tuổi Mùi cần thận trọng

Những bí ẩn của khoa học đời sống luôn mang đến nhiều điều thú vị và là chủ đề thu hút sự quan tâm của đông đảo độc giả. Tử vi vòng quay công nghệ ngày 19/11/2026 sẽ cùng khám phá vận trình của 12 con giáp trên các phương diện công danh, tiền bạc, tình duyên và sức khỏe, qua đó mang đến những góc nhìn tham khảo về cơ hội cũng như thử thách trong ngày mới.
Giải thưởng Sáng kiến Chuyển đổi kép 2026: đi từ nhận thức chung đến xây dựng kế hoạch hành động

Giải thưởng Sáng kiến Chuyển đổi kép 2026: đi từ nhận thức chung đến xây dựng kế hoạch hành động

chiều 17/11, Vòng chung kết Giải thưởng Sáng kiến Chuyển đổi kép Việt Nam 2026 (Twin Transition Challenge 2026) diễn ra với sự tham gia của 6 doanh nghiệp xuất sắc được lựa chọn qua các vòng đánh giá. Các doanh nghiệp hoạt động trong ba lĩnh vực: chế biến nông sản, chế biến gỗ và giấy, dệt may và da giày.
Phương Linh Group đầu tư dây chuyền tự động hóa thông minh để đồng bộ hóa nhà máy gia công tấm

Phương Linh Group đầu tư dây chuyền tự động hóa thông minh để đồng bộ hóa nhà máy gia công tấm

Phương Linh Group vừa chính thức lựa chọn dây chuyền tự động hóa thông minh (Yawei) của Weldcom nhằm đồng bộ hóa, nâng cao chất lượng, sản lượng cho một trong ba nhà máy của doanh nghiệp này.
Tối ưu hóa quy trình sản xuất clo-kiềm: vai trò then chốt của công nghệ phân tích và giám sát thông minh

Tối ưu hóa quy trình sản xuất clo-kiềm: vai trò then chốt của công nghệ phân tích và giám sát thông minh

Ngành công nghiệp clo-kiềm giữ vai trò nền tảng trong chuỗi cung ứng hóa chất toàn cầu, cung cấp ba sản phẩm thiết yếu gồm clo (Cl₂), xút ăn da (NaOH) và hydro (H₂).
Tôn vinh tài năng trẻ, thúc đẩy khát vọng làm chủ công nghệ

Tôn vinh tài năng trẻ, thúc đẩy khát vọng làm chủ công nghệ

Chiều 17/11, tại Trường Đại học VinUni, Trung ương Đoàn phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Lễ trao Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả cầu vàng và Giải thưởng Nữ sinh khoa học công nghệ Việt Nam năm 2026. Sự kiện nhằm tôn vinh những tài năng trẻ có thành tích nổi bật trong nghiên cứu, sáng tạo, đồng thời khơi dậy khát vọng làm chủ khoa học, công nghệ, đóng góp vào sự phát triển của đất nước.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần lộ trình chuyển đổi kép từ dữ liệu

Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần lộ trình chuyển đổi kép từ dữ liệu

Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu ngày càng rõ nét đối với doanh nghiệp khi tham gia chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn thiếu dữ liệu, nhân lực và nguồn lực để triển khai.
MB dự kiến thu về 3.018 tỷ đồng từ phát hành cổ phiếu

MB dự kiến thu về 3.018 tỷ đồng từ phát hành cổ phiếu

Ngân hàng MB dự kiến phát hành riêng lẻ 200 triệu cổ phiếu MBB với giá 15.090 đồng/cổ phiếu cho 6 nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp, thu về 3.018 tỷ đồng. Đồng thời, lên kế hoạch mua lại trái phiếu trước hạn.
Hiện đại hóa hệ thống DCS: Sáu giai đoạn giúp nâng cấp công nghệ, tối ưu vận hành

Hiện đại hóa hệ thống DCS: Sáu giai đoạn giúp nâng cấp công nghệ, tối ưu vận hành

Thay thế hệ thống điều khiển phân tán (DCS) cũ bằng nền tảng mới không đơn thuần là chuyển đổi phần cứng và sao chép cấu hình hiện hữu. Một quy trình hiện đại hóa bài bản cần đánh giá lại toàn bộ logic điều khiển, cảnh báo, dữ liệu và các chức năng vận hành đã tích lũy qua nhiều thập kỷ. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro, giảm chi phí phát sinh và xây dựng nền tảng điều khiển phù hợp hơn với yêu cầu sản xuất hiện đại.
Di sản Hà Nội trong dòng chảy sáng tạo

Di sản Hà Nội trong dòng chảy sáng tạo

Từ những ngôi đình thờ tổ nghề trong phố cổ đến Chợ Đồng Xuân và Công viên Thống Nhất, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đưa di sản bước vào đời sống đương đại với 150 hoạt động nghệ thuật, triển lãm và trải nghiệm.
Nhận định phiên giao dịch ngày 18/11: Nắm giữ danh mục hiện tại

Nhận định phiên giao dịch ngày 18/11: Nắm giữ danh mục hiện tại

VN-Index đang tiến gần những vùng giá quan trọng, trong khi thanh khoản suy giảm và tâm lý thận trọng vẫn bao trùm thị trường. Trước khi xu hướng mới được xác lập, nhà đầu tư được khuyến nghị tiếp tục nắm giữ danh mục hiện tại, chưa vội mở mua thêm khi độ rộng thị trường và dòng tiền chưa xuất hiện tín hiệu cải thiện rõ ràng.
master